12 ról nauczyciela w nauczaniu metodą Montessori

Pod względem aranżacji otoczenia i roli nauczyciela w procesie dydaktycznym pedagogika Montessori znacząco różni się od przyjętego w polskich szkołach modelu pruskiego. Z perspektywy wielu rodziców różnice te wprowadzają chaos, który wypacza założenia modelu Montessori i utrudnia zrozumienie zadania, jakie ten stawia przed nauczycielami i rodzicami. W poniższym artykule skupimy się na rolach nauczyciela w nauczaniu metodą Montessori.

Nauczyciel w nauczaniu metodą Montessori

W szkole pruskiej autorytet nauczyciela był niepodważalny, a przez naukę rozumiano przede wszystkim przyswajanie i zapamiętywanie konkretnych informacji. Wychowankowie oceniani byli za pracę indywidualną, a cały proces nauczania przebiegał zgodnie z odgórnie ustalonym planem, który nie uwzględniał możliwości uczniów, ani ich zainteresowań. Na tle modelu pruskiego pedagogika Montessori jawi się jako wywrotowa, a nierzadko także jako bezwartościowa. Nauczyciel nie ocenia, dopuszcza różne sposoby myślenia i nie dysponuje żadnymi konkretnymi narzędziami do tego, aby motywować bardziej leniwych uczniów do pracy. Jak jest w rzeczywistości? Jaką rolę dogrywa nauczyciel w procesie samorozwoju dziecka? Czy uczenie się powinno polegać tylko i wyłącznie na bezrefleksyjnym przyswajaniu informacji?

12 zadań nauczyciela

Wizja Marii Montessori nie powstała w próżni. Jest wynikiem pracy z dziećmi oraz skrupulatnej obserwacji ich zachowań, sposobu uczenia się i zdobywania nowych umiejętności. To, jak reagują one na środowisko wychowawcze pozwoliło jej zdefiniować i nazwać zadania nauczyciela, który – jak już wspomnieliśmy – odpowiada za kreację tegoż środowiska i sam jest jego częścią.

Zgodnie z założeniami metody Montessori nauczyciel:

1. ma obowiązek zachowania porządku – porządek rozumiany jest tu w kontekście porządku materialnego; zadaniem nauczyciela jest bać o to, aby środowisko wychowawcze było zorganizowane i uporządkowane, pomoce dydaktyczne miały swoje miejsce i były na nie odkładane po zakończeniu zajęć;
2. powinien uczyć prawidłowego korzystania z pomocy – prawidłowe korzystanie z pomocy zakłada ich użytkowanie zgodnie z przeznaczeniem oraz dbanie o nie, dziecko powinno wiedzieć o tym, że pomocy się nie niszczy;
3. jest aktywny, kiedy zaznajamia dziecko z otoczeniem, a pasywny, kiedy to zaznajomienie już nastąpiło – w tradycyjnym modelu nauczania nauczyciel bardzo często zachowuje aktywność przez cały czas pracy z dzieckiem, wskazuje wybór pomocy, dyktuje ćwiczenia, oczekuje współpracy zgodnie z przyjętym przez siebie schematem; w pedagogice Montessori nauczyciel wycofuje się stwarzając dziecku przestrzeń do samorozwoju, pozostaje z boku obserwuje, wspiera, a kiedy dziecko poprosi pomaga;
4. powinien obserwować dzieci, aby ich siły nie marnowały się na błahostki, takie jak szukanie pomocy dydaktycznych – samodzielność jest bardzo ważna, nauczyciel nie ingeruje za każdym razem, nie wyprzedza woli dziecka do sięgnięcia po konkretną pomoc naukową, ale w sytuacji, w której dziecko przestaje sobie radzić wspiera je, wspiera nie oznacza wyręcza;
5. musi śpieszyć z pomocą tam, gdzie jest potrzebny – nauczyciel w przedszkolu Montessori nie pozostawia dzieci samymi sobie, jest cały czas obecny, a poproszony o pomoc udziela jej; doświadczenie wynikające z obserwacji dzieci pozwala nauczycielowi trafnie oceniać zaradczość dzieci i wspierać również te, które nie prosiły o pomoc werbalnie;
6. powinien słuchać i opowiadać, kiedy jest do tego zapraszany – rozmowa z dorosłym to dla dzieci okazja do zdobywania wiedzy i umiejętności językowych, świadomy nauczyciel nie ignoruje pytań wychowanków, zamiast tego udziela wyczerpujących odpowiedzi, dyskutuje, podsuwa pod rozwagę różne punkty widzenia, tym samym wspierając dziecko w rozwiązywaniu konkretnych problemów;
7. ma respektować pracujące dziecko bez przerywania mu – w modelu pruskim nauczyciel wyznacza czas na realizację poszczególnych zadań, w modelu Montessori nauczyciel szanuje czas pracy dziecka i rozumie to, że dzieci realizują różne zadania w swoim naturalnym tempie;
8. powinien akceptować dziecko, które popełni błąd bez przerywania mu – błędny stanowią nieodłączny element edukacji, poprawianie dziecka może je zniechęcić, a przerywanie zaburzyć jego naturalny rytm pracy; zamiast przerywać dziecku nauczyciel Montessori przy najbliższej możliwej okazji wskaże prawidłowe rozwiązanie;
9. powinien akceptować dziecko akurat wypoczywające lub obserwujące prace innych bez przymuszania go do działania – zmuszanie do działania tu i teraz, bo tak przewiduje plan pracy jest cechą charakterystyczną nauczania w modelu pruskim, w modelu Montessori nauczyciel szanuje naturalną aktywność dziecka oraz jego potrzebę odpoczynku;
10. powinien pomóc dziecku, które obserwuje pracę innych, proponując mu takie przedmioty, które ono już raz odrzuciło, sugerując, czego jeszcze nie zrobiło oraz gdzie mogło popełnić błąd;
11. dziecku poszukującemu powinien dać odczuć swoją obecność, natomiast temu, które zajęło się konkretną pracą, nie może przeszkadzać – to jedno z wielu zadań nauczyciela, które wpisuje się w rolę wpierającego obserwatora;
12. ukazuje dziecku, że jego praca jest zakończona – rolą nauczyciela jest poinformowanie dziecka, że albo wyczerpało ono dany temat, albo wyczerpało swoje siły i powinno wrócić do dalszej pracy po czasie; w ten sposób dziecko unika irytacji wymykających z powtarzających się ciągle niepowodzeń budzących skutkiem zmęczenia.

Rola nauczyciela w przedszkolu Montessori

Przedszkole Montessori to przestrzeń, w ramach której świadomi pedagodzy skrupulatnie realizują złożenia pedagogiki Montessori, jednocześnie konsekwentnie przestrzegając ról przez nią wyznaczonych. Znajomość swojej roli w procesie nauczania dzieci wyznacza konkretny obszar ingerencji nauczyciela, jednocześnie wskazując obszary, w których powinien się on usunąć na bok. Nauczyciel obserwujący i wspierający to postać nienachalna. Jego rolą nie jest formowanie dzieci wedle jednego obowiązującego wzoru, ale stwarzanie im odpowiednich warunków do zdobywania wiedzy i nowych umiejętności.